O Jerzym Poksińskim

 

Historyk nie ma żadnego wyboru. Historyk powinien mówić, pisać tylko prawdę, tylko to co wynika z dokumentów, tylko to co wynika z obiektywnych relacji. Musi się w tym kierować ogólnymi normami etycznymi dobra i zła.

Gdybyście Państwo myśleli, że łatwo jest przywracać podstawowe normy etyczne, prawne w najnowszej historii Polski, to mój własny przykład może wskazywać na to, że jest to bardzo trudna sprawa. Chociażby próba napisania prawdy o oprawcy skończyła się dla mnie sprawą sądową z powództwa cywilnego. To ja musiałem oprawcy udowadniać prawdę, to co zrobił, to kim był rzeczywiście.

Jeżeli Państwo sądzicie, że łatwo jest, że łatwo było w zmitologizowanej najnowszej historii Polski i tej emanacji w świetle tej historii, w świadomości społecznej łatwo było powiedzieć i napisać w oparciu o wątpliwe dokumenty, iż marszałek Polski Michał Rola-Żymierski był współpracownikiem sowieckiego wywiadu. Muszę powiedzieć, że tego rodzaju prawda boli, boli w sposób moralny, boli w sposób fizyczny. Fizyczny dlatego, że wszyscy ci, którzy wyznają inne zasady wartości patrzą na ciebie jakbyś wyszedł z innego świata lub przyszedł z innego świata i zaczynał mówić innym, zupełnie innym językiem.

Jeżeli Państwo sądzicie, że łatwo jest mówić o tym, że w bitwie pod Lenino na drugą stronę, na niemiecką stronę przeszło około 680 żołnierzy 1 Dywizji to muszę powiedzieć, że ta prawda też boli, bo boli podwójnie, że żołnierz mający dwa systemy wartości wybrał, wybierał jeden. Ale boli również dlatego, że ci byli żołnierze zmitologizowanej historii, ci którzy przeżyli, patrzą na ciebie, oceniają cię znowu w sposób bardzo negatywny.

Jeżeli sądzicie Państwo, że łatwo jest mówić o Zygmuncie Berlingu, o tym że otrzymał od legalnych władz Rzeczypospolitej w 1943 roku, w wyniku normalnego postepowania, otrzymał karę śmierci, to muszę powiedzieć, że jest to również problem, czy jest to kwestia, która  przychodzi historykowi trudno ponieważ burzy pewien ogólnie przyjęty system wartości. System, który obowiązywał do tej pory i wytycza zupełnie nowe kryteria wartości.  Wartości, którym przywraca się normalne pojęcia dobra i zła.

Jerzy Poksiński


WSPOMNIENIA O JURKU…


 

Jerzy Eisler o Jerzym Poksińskim - Wspomnienieprof. JERZY EISLER

Niezbyt często zdarza się, żebyśmy po latach pamiętali dokładnie dzień, w którym poznaliśmy kogoś, kto z czasem stał się naszym przyjacielem. W przypadku profesora Jerzego Poksińskiego, czyli po prostu Jurka, dokładnie pamiętam ten dzień. Było to 17 grudnia 1990 roku w czasie zorganizowanego przez Wojskowy Instytut Historyczny sympozjum zatytułowanego „Wojsko Polskie w wydarzeniach grudniowych 1970 roku”. Nie od razu przypadliśmy sobie do gustu. Wydaje mi się, że ja – nie wiedzieć czemu – w jego oczach symbolizowałem wówczas wszystko to co można by nazwać „oszołomstwem” części obozu posierpniowego, on zaś w moich – też nie wiadomo dlaczego – uosabiał punkt widzenia typowego oficera Ludowego Wojska Polskiego. Później wielokrotnie wracaliśmy w naszych rozmowach do tego pierwszego spotkania, które bynajmniej nie oznaczało początku przyjaźni. Lody zaczęliśmy przełamywać dzięki Pawłowi Wieczorkiewiczowi; to w jego domu i za jego sprawą wypiliśmy bruderszaft i odbyliśmy naszą pierwszą długą, nocną rozmowę. Rychło okazało się, że na wiele spraw (tych najważniejszych!) patrzymy w taki sam lub bardzo podobny sposób. Zaczęła się moja przyjaźń z zupełnie niezwykłym oficerem LWP – człowiekiem, który nigdy nie mówił nieprawdy na temat swojego życiorysu i nigdy niczego nie wypierał się. Jurek w odróżnieniu od innych – nie urodził się 4 czerwca 1989. I między innymi to zbliżyło nas do siebie.

Był wybitnym historykiem: typem niestrudzonego badacza-odkrywcy. Potrafił cieszyć się jak dziecko, gdy natrafił na jakieś ważne dokumenty mówiące coś nowego o naszej niedawnej przeszłości. Równocześnie był człowiekiem, który cały czas pracował nad sobą. Często powtarzał, iż pewnych książek nie przeczytał w odpowiednim czasie i musi to koniecznie nadrobić. I nadrabiał, ale z jaką klasą! Był niezwykle pracowity, wrażliwy, otwarty na ludzi i koleżeński. Wiem, że to wszystko brzmi płasko i banalnie, ale jak pisać o kimś w czasie przeszłym o kimś, kto miał tyle pomysłów i planów, i z kim było się tak blisko i komu chciałoby się jeszcze tyle powiedzieć i tyle od niego usłyszeć. Niestety, ten rozdział mojego życia jest zamknięty. Nie będziemy w grudniu tego roku obchodzić dziesiątej rocznicy naszej znajomości. Nigdy już też nie napiszemy niczego razem (a jeden artykuł w „Życiu Warszawy” opublikowaliśmy wspólnie przed laty), nigdy już także nie wystąpimy wspólnie w telewizji. Nigdy też już nie będę z… generałem Poksińskim po imieniu. Często żartobliwie pytałem: „Kiedy zostaniesz generałem? Bo chciałbym być z generałem na ty”. Jurek udając poirytowanie odpowiadał niezmiennie: „Nigdy – musisz poszukać sobie kogoś innego, kto jest lub będzie generałem”. Ale Jerzy był dla nas generałem – generałem historii! Należał wszak do bardzo wąskiego kręgu najwybitniejszych badaczy dziejów PRL. Jego książki już za życia uczyniły z niego klasyka. We wręczanych mi egzemplarzach wpisywał rzadko zdarzające się historykom poetyckie dedykacje – sięgał w tym celu na przykład po teksty Stanisława Wyspiańskiego.

Miał wiele planów, o których wiedzieliśmy. Przy każdej rozmowie pytałem Go, jak tam marszałek Michał Rola-Żymierski. Napisał bodaj cztery rozdziały tej niezwykłej i jakże bardzo potrzebnej książki. Namawiałem go usilnie, by spróbował napisać popularne opracowanie „Ludowe Wojsko Polskie 1943-1989”. Przekonywałem, kto jak nie Ty, to zrobi? Nie dał się namówić, a teraz nie będę miał już szansy, by ponowić propozycję. Namawiałem Go także na napisanie książki o trzech marszałkach LWP: Michale Roli-Żymierskim, Konstantym Rokossowskim i Marianie Spychalskim, o których opowiadał studentom. I z tym nie zdążyłem.

Dzisiaj jednak jest to mało ważne. Co mi tam książki – ja straciłem wypróbowanego przyjaciela, kogoś kto był nader ważny w moim życiu! Mogę powtórzyć to, co napisałem sześć lat po śmierci mojego naukowego mistrza prof. Macieja Józefa Kwiatkowskiego. W takich sytuacjach zwyczajowo pisze się: „nauka polska poniosła niepowetowaną stratę”. Tak, to prawda, tym razem nauka polska poniosła niepowetowaną stratę, ale ja znów mogę powiedzieć nieskromnie: „Tak, to prawda, ale ja jeszcze większą!”


Paweł Wieczorkiewicz o Jerzym Poksiński - Wspomnienieprof. PAWEŁ WIECZORKIEWICZ

Z nazwiskiem Jurka Poksińskiego zetknąłem się po raz pierwszy w początku lat 80. Wertując kolejny numer „Wojskowego Przeglądu Historycznego” trafiłem na artykuł dotyczący powojennych dziejów Pomorskiego Okręgu Wojskowego. Artykuł okazał się treściwy i bardzo porządny warsztatowo, a na dodatek wolny od politycznej sztampy. Było to na tyle zaskakujące, że zapamiętałem nazwisko autora.

Bodaj w 1989 roku, przypadkiem włączyłem jakiś telewizyjny program historyczno-wojskowy. Na ekranie mówił oficer. Mówił inaczej i co innego niż występujący wówczas publicznie jego koledzy z Wojskowego Instytutu Historycznego czy Wojskowej Akademii Politycznej. Po kilku zdaniach zacząłem go słuchać z wielką uwagą, tym bardziej że mówił z wewnętrznym przekonaniem. Po jakimś czasie na ekranie pojawiła się wizytówka: płk dr Jerzy Poksiński. W twardych słowach bez eufemizmów, nazywając rzeczy po imieniu, relacjonował przebieg bierutowskich represji w Marynarce Wojennej.

W dwa lata później wpadliśmy na siebie w bibliotece tegoż Wojskowego Instytutu Historycznego. Zaczepiłem nieco tym zdziwionego pułkownika, wymieniliśmy telefony. Kolejne spotkania były coraz częstsze i dłuższe, bowiem wiele mieliśmy sobie do powiedzenia, a znajomość zaczęła się pogłębiać i przeradzać w przyjaźń. Nie było to łatwe i nie stało się szybko. Zbliżył nas bardzo wspólny udział w „Rewizji Nadzwyczajnej” Darka Baliszewskiego. Każde wystąpienie wymagało sformułowania i przedyskutowania poglądów, często w kwestiach o wiele ogólniejszych niż te, których dotykał sam program. Był przy tym człowiekiem nieufnym i pozornie zamkniętym.

Tak bardzo zajęty znajdował czas dla przyjaciół. Stosunki z Nim, jeśli je nawiązał, nie mogły mieć charakteru zdawkowego. Niezależnie od codziennych kontaktów, spotkań towarzyskich i wizyt domowych, przynajmniej raz w tygodniu przeprowadzaliśmy godzinną (czasem znacznie dłuższą) rozmowę telefoniczną. O historii, nauce, dokonaniach i problemach kolegów i znajomych. Nie były to plotki, życzliwe zainteresowanie ludźmi. Przyjaźń traktował nadzwyczaj solennie. Nie odmawiał nigdy, więcej, nie trzeba było prosić go o pomoc; uważający i obserwujący bliskich sobie ludzi, oferował ją zawsze pierwszy.

Gdy poznałem Go bliżej pracował nad biografią gen. Stefana Mossora, jednej z najciekawszych i najbardziej tragicznych, rozdartych postaci w historii wojska przed- i powojennego. Odłożył ten temat, aby w poczuciu obowiązku zająć się kwestiami ówcześnie pilniejszymi: problemem represji w armii i flocie w latach 1944-1956. Efektem stały się trzy klasyczne już monografie: „TUN”. Tatar-Utnik-Nowicki. Represje wobec oficerów Wojska Polskiego w latach 1949-1956 (1992); „Spisek w wojsku”. Victis Honos (1994) i „My sędziowie nie od Boga…”. Z dziejów Sądownictwa Wojskowego PRL 1944-1956. Materiały i dokumenty (1996). Prace te nie tylko oddawały cześć ofiarom (Victis Honos!), ale i piętnowały katów. Jeden z nich miał czelność pozwania autora do sądu. Temida okazała się jednak tym razem nierychliwa, ale o dziwo sprawiedliwa. Jurek podjął jednocześnie temat, który uważał za kluczowy nie tylko dla historii, ale i tożsamości wojska – biografię Michała Roli-Żymierskiego. Miała stanowić ukonorowanie jego prac poświęconych dziejom wojska po roku 1945. Skończyć już jej nie zdołał…

Jego wypowiedzi i artykuły nie spotykały się zazwyczaj z życzliwym przyjęciem w środowisku postpeerelowskich historyków wojskowych. Jego oponenci nie potrafili zrozumieć, iż dokonując wiwisekcji zbrodni, podłości i agentury nie tylko nie plami pamięci i tradycji armii, ale ją oczyszcza. Tak jak na straży honoru wojska II Rzeczypospolitej stał przez lata Marian Porwit, podobną rolę w odniesieniu do LWP zaczął pełnić z nadania swego talentu, sumienności i bezstronności Jerzy. Nawet ci, którzy tego nie chcieli dostrzegać i nie dostrzegali, będą musieli odczuć pustkę po jego odejściu.

Był badaczem o ogromnym, danym od Boga talencie archiwalnym. Potrafił wyszukiwać najbardziej nieprawdopodobne dokumenty, w których śledzeniu był uparty i zajadły niczym rasowy gończak na tropie. W ostatnich dniach wielką radość sprawiła mu odpowiedź, jakiej udzielono mu z Kancelarii Prezydenta Rosji w sprawie losów dwu oficerów sowieckiego wywiadu prowadzących w swoim czasie Michała Żymierskiego. A ileż dokumentów ocalił od niepamięci, ileż wyrwał z zamkniętych, jak by się wydawało archiwów!

Do wszystkich wypowiedzi publicznych przygotowywał się z wielkim mozołem, choć mówił i pisał świetnie. Przed zbytnią potoczystością i kwiecistością powstrzymywało Go jednak zawsze poczucie wielkiej odpowiedzialności za słowo. Za to jeśli sformułował pogląd, bronił go zażarcie bez względu na usytuowanie polemisty w hierarchii. Potrafił mówić „nie” ministrom, generałom, zwierzchnikom, potrafił – co czasem równie trudne – zaprzeczać dziennikarzom. Najlepsi w tym zawodzie cenili Go w związku z tym bardzo i stąd jego częste komentujące wypowiedzi telewizyjne i radiowe.

Był nie tylko historykiem, ale i oficerem. Poczuwał się z tej racji do podwójnej odpowiedzialności. W mundurze chodził bardzo rzadko, nigdy natomiast nie zakładał rogatywki. Zapytałem pewnego razu – czemu? Wytłumaczył, iż ów pusty dla wielu symbol ciągłości tradycji i przymierza pomiędzy armiami II i obecnej Rzeczypospolitej traktuje serio i poważnie i że wciąż jeszcze nie przyszedł czas, aby ją godnie nałożyć…


Dariusz Baliszewski o Jerzym Poksiński - Wspomnieniered. Dariusz Baliszewski

Profesor dr hab. Jerzy Poksiński zmarł nagle, przedwcześnie 12 czerwca. Był historykiem odzyskanej niepodległej Polski. Wcześniej nikomu nieznany, stał się objawieniem lat dziewięćdziesiątych.

W 1992 roku ukazał się „TUN (Tatar-Utnik-Nowicki) – Represje wobec oficerów Wojska Polskiego w latach 1949 – 1956”. W 1994 roku „Victis Honos (Chwała pokonanym) – Spisek w wojsku”, a w 1996 „My sędziowie nie od Boga… – Z dziejów sądownictwa wojskowego PRL 1944 – 1956”.

To pozycje fundamentalne dla badania i rozumienia lat stalinowskiego totalitaryzmu w Polsce znakomicie udokumentowane, odkrywcze, demaskatorskie. Przyniosły Jerzemu Poksińskiemu niekłamane uznanie środowisk naukowych i równie żywą niechęć środowisk nieprzyjaznych ujawnianiu zbrodni PRL, odkreślonych przez politykę lat dziewięćdziesiątych tzw. grubą kreską.

Dla profesora Jerzego Poksińskiego, od trzydziestu lat oficera Wojska Polskiego, pracownika naukowego Akademii Obrony Narodowej, kwestia owej grubej kreski nie była problemem tylko teoretycznym. Trudno bowiem w środowisku wojskowym, niepodatnym na jakiekolwiek ideowe reformy, przywiązanym ślepo do minionych bohaterów i minionych ideałów, realizować nowe, uczciwe zadania badawcze. Trudno na nowo definiować pojęcia honoru wojska, przywracać pomieszane wartości etyczne i poprzez prawdę przywracać pamięć setek i tysięcy skrzywdzonych.

Jemu było tym trudniej, iż był w tej pracy na terenie wojska całkowicie odosobnionym, jedynym historykiem w mundurze, który miał odwagę podjąć badania nad tym najtrudniejszym i najwstydliwszym okresem historii Wojska Polskiego.

Jakże często przywoływał świadectwo szesnastowiecznego kronikarza Janka z Czarnkowa, który już przed wiekami twierdził, że walczyć dla Ojczyzny na polu bitwy – nic to. Lecz historię polską pisać to dopiero walka…

Jerzy Poksiński był pierwszym, który podjął (niestety nieukończona) pracę nad prawdziwą biografią marszałka Michała Roli-Żymierskiego, docierając do nieznanych historii dokumentów zaprzaństwa tego dotychczas pierwszego żołnierza PRL. Widzieliśmy jak gorzko przeżywał swe „odkrycia”, jakby nie dowierzając własnym oczom, formułował nieuchronne wnioski badawcze. Dla niego oficera, odzieranie z fałszywej legendy wszystkich Berlingów, Żymierskich, Spychalskich, Zawadzkich było sprawą osobistą i niełatwą. Tym trudniejszą, że byli to bohaterowie także jego młodości.

Nie potrafił i nie chciał, jak wielu innych historyków w mundurze, milczeć lub sprzeniewierzyć się prawdzie.

Nieczęsto historyk, zwyczajny badacz staje się bohaterem swojego czasu. Dla swych studentów, i w Akademii Obrony Narodowej, i na wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego, dla milionów telewidzów, od dziesięciu lat słuchających Poksińskiego w „Rewizji Nadzwyczajnej”, dla tysięcy ludzi, którzy wzięli do ręki jego znakomite prace, był niewątpliwie kimś wyjątkowym, kimś ważnym i niezastąpionym. Synonimem naukowej odwagi, uczciwości i honoru.

Rzadko, wbrew potocznej opinii, historyk trafia do historii. Profesor Jerzy Poksiński bez wątpienia przechodzi do historii. Jeśli nie jako znakomity badacz, autor odkrywczych, ważnych prac naukowych, to na pewno jako historyk postawiony przed sądem przez oprawcę Głównego Zarządu Informacji Wojskowej, dotkniętego wytkniętą mu prawdą. Ta sprawa, ten proces – będący ironicznym znakiem naszego czasu – kilka lat temu śledziła cała Polska.

Niepojęta ironia naszego czasu sprawiła, iż w dniu pogrzebu profesora Jerzego Poksińskiego w Sądzie Rejonowym w Warszawie podjęto kolejną w kilku ostatnich latach próbę odczytania majorowi Mikołajowi Kulikowi (owemu oprawcy z GZIW) aktu oskarżenia z powództwa publicznego. Kolejną nieudaną próbę sprawiedliwości.

Profesor Jerzy Poksiński wierzył w sens historii i sens wydawanych przez nią wyroków, w sens badania i głoszenia prawdy. Niestety nie dożył czasów jej zwycięstwa.


Jerzy Poksiński urodził się w Czernikowie 9 grudnia 1941 roku. Szkołę podstawową ukończył w 1954 a maturę uzyskał w Liceum Ogólnokształcącym w Pruszczu Gdańskim. Studia historyczne ukończył w 1964 na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Podstawą nadania mu stopnia naukowego magistra historii była praca pt. „Stosunki polsko-rosyjskie w latach 1572-1576″ napisana pod naukowym kierownictwem prof. dr hab. Leonida Żytkowiaka. Od ukończenia studiów do roku 1970 pracował na różnych stanowiskach administracji państwowej. W lutym 1970 jako oficer rezerwy został powołany do zawodowej służby wojskowej. Do 1980 roku pracował na kilku niższych stanowiskach w Wojsku Polskim.

W 1977 roku w ramach zaocznych studiów doktoranckich w Wojskowej Akademii Politycznej rozpoczął pracę nad dysertacją doktorską. W 1981 roku pracą pt. „Działalność społeczno-polityczna Pomorskiego Okręgu Wojskowego w latach 1945-1948“ obronił się przed radą naukową Wydziału Historyczno-Politycznego. Po uzyskaniu stopnia doktora nauk humanistycznych objął stanowisko adiunkta w Katedrze Teorii Wojen i Historii Wojskowej WAP. Obok pracy dydaktycznej prowadził badania nad wojennymi a także powojennymi dziejami Wojska Polskiego, które do połowy lat 80-tych zaowocowały kilkunastoma artykułami naukowymi i popularnonaukowymi ogłoszonymi m.in. w „Wojskowym Przeglądzie Historycznym“, „ Zeszytach Naukowych“ Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz naukowych periodykach wojskowych.

Od połowy lat osiemdziesiątych zainteresowania swoje skupił na problemach stalinizmu i jego roli w strukturach Wojska Polskiego. Owocem tych zainteresowań była praca pt. „Represje wobec oficerów Wojska Polskiego w latach 1949-1956“, która w 1992 r. została opublikowana przez wydawnictwo Bellona. W książce zaprezentował cały system wojskowych organów represji, radzieckie wpływy w tych organach a także ich działalność. Książka, stała się podstawą przewodu habilitacyjnego na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, który zakończony został pomyślnie odpowiednimi uchwałami Rady Wydziału w dniu 9 grudnia 1993 roku.

Kontynuacją zainteresowań Jerzego Poksińskiego była opublikowana w 1994 roku książka “Spisek w wojsku. Victis honos“. Jest to naukowa monografia o dwudziestoosobowej grupie wyższych oficerów Wojska Polskiego rozstrzelanych w latach 50-tych w więzieniu na Mokotowie, a następnie całkowicie zrehabilitowanych. Książka ukazuje losy, postawy ludzi miażdżonych przez tryby nieludzkiego systemu.

W 1996 roku Jerzy Poksiński opublikował materiały i dokumenty poświęcone roli i znaczeniu powojennego sądownictwa wojskowego. Książka otrzymała tytuł „My, sędziowie nie od Boga… – Z Dziejów Sądownictwa Wojskowego PRL 1944-1956. Materiały i dokumenty“. W książce tej opublikował własne wyniki badań dotyczące problematyki sądownictwa wojskowego.

Jerzy Poksiński był współautorem książek pt. „Armia Krajowa. Dramatyczny epilog” Warszawa 1994) oraz „Naczelni wodzowie i wyżsi dowódcy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie” (Warszawa 1995).

W swoim dorobku naukowym Jerzy Poksiński posiadał ponad to około 100 artykułów, rozpraw, studiów, szkiców naukowych i popularnonaukowych. Znaczące miejsce w jego działalności naukowej zajmowała publicystyka historyczna uprawiana na łamach prasy, radia i telewizji.

W 1990 Jerzy Poksiński wyznaczony został na stanowisko adiunkta w Katedrze Historii Sztuki Wojennej Akademii Obrony Narodowej. W 1994 roku, po uzyskaniu habilitacji, Minister Obrony Narodowej na wniosek komendanta AON wyznaczył Jerzego Poksińskiego na stanowisko profesora nadzwyczajnego. Od 1995 roku kierował seminarium doktoranckim, którego problematyka skupiała się wokół roli wojska w dziejach państwa i narodu polskiego w latach 1914-1989. W pracach seminarium uczestniczyło 9 osób. Dwóch doktorantów miało otworzone przewody doktorskie w Akademii Obrony Narodowej i w Wojskowym Instytucie Historycznym. 9 grudnia 1997 przed Radą Wojskowego Instytutu Historycznego mgr Andrzej Wesołowski obronił napisaną pod kierownictwem Jerzego Poksińskigo dysertację „Sądownictwo wojskowe formacji polskich na froncie wschodnim”.

W ramach prowadzonych seminariów magisterskich wypromował 6-ciu magistrów historii. W AON powstały pod jego kierownictwem naukowym cztery prace dyplomowe z dziedziny historii sztuki wojennej. Od 1995 prowadził seminarium magisterskie w Instytucie Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Uczestniczyło w nim osiemnastu studentów. Seminarium poświęcone było najnowszej historii wojskowej, polskiej i powszechnej (1914-1989).

Od 1997 roku Jerzy Poksiński prowadził na Uniwersytecie Warszawskim otwarte wykłady monograficzne pt. „Wojsko Polskie w latach 1944-1989“, które zaowocowały nadaniem Jerzemu Poksińskiemu tytułu profesora nadzwyczajnego w Instytucie Historycznym Uniwersytetu.

Jerzy Poksiński pracował nad naukową biografią marszałka Michała Roli-Żymierskiego. Przygotowywał materiały do syntezy powojennych dziejów Wojska Polskiego. Miał znacznie zaawansowane prace nad szkicami biograficznymi marszałków Konstantego Rokosowskiego i Mariana Spychalskiego. Zamierzał opublikować wybór dokumentów do dziejów Informacji Wojska Polskiego i sądownictwa wojskowego.

Jerzy Poksiński był również konsultantem naukowym filmów dokumentalnych „Proces” (1990) w reżyserii Krzysztofa Langa i Michała Komara oraz filmu „Płk Ryszard Kukliński” (1998) Andrzeja Trzos Rastawieckiego.

Udostępnij przez:

Publikacje

KSIĄŻKI (AUTOR)

TUN /Tatar Utnik Nowicki/ Represje wobec oficerów Wojska Polskiego w latach 1949-1956. Warszawa 1992. Wznowione wydanie w 2007 i 2013 roku;

TUN Tatar Utnik Nowicki - Jerzy Poksiński - BellonaTUN Tatar Utnik Nowicki - Jerzy Poksiński - BellonaTUN Tatar Utnik Nowicki - Jerzy Poksiński - Bellona

Victis Honos – Spisek w wojsku. Warszawa 1994;

VICTIS HONOS - Jerzy Poksiński - BellonaVICTIS HONOS - Jerzy Poksiński - Bellona

My sędziowie nie od Boga – Z dziejów sądownictwa wojskowego PRL.  Materiały i dokumenty. Warszawa 1996.

My sędziowie nie od Boga - Jerzy Poksiński - Warszawska Oficyna WydawniczaMy sędziowie nie od Boga - Jerzy Poksiński - Warszawska Oficyna WydawniczaMy sędziowie nie od Boga - Jerzy Poksiński - Warszawska Oficyna Wydawnicza

KSIĄZKI (WSPÓŁAUTOR)

  1. Układ Zgorzelecki. Praca zbiorowa pod red. Józefa Fiszera. Warszawa 1985;
  2. Pomorski Okręg Wojskowy 1945-1987. Zarys dziejów. Praca zbiorowa pod red. Antoniego Karnowskiego. Bydgoszcz 1989;
  3. Zwycięstwo nad faszyzmem i jego skutki. Praca zbiorowa pod red. Ludomira Zyblikiewicza. „Zeszyty Naukowe” Uniwersytet Jagielloński 1988 r nr 87;
  4. Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1994 -1956. Praca zbiorowa pod redakcją Przemysława Wójcika. Wyd. Uniwersytet Warszawski. Warszawa 1992;
  5. Armia Krajowa. Dramatyczny epilog. Praca zbiorowa pod redakcją Krzysztofa Komorowskiego. Warszawa 1994;
  6. Naczelni wodzowie i wyżsi dowódcy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Redaktor Naukowy Stefan Zwoliński. Warszawa 1995;
  7. Sztuka wojenna sił zbrojnych uczestniczących w wojnach lokalnych i ważniejszych konfliktach zbrojnych po II wojnie światowej. Red naukowy Jerzy Poksiński, AON 1997;
  8. Wojna domowa czy okupacja? Polska po roku 1944. Materiały z sesji zorganizowanej na Zamku Królewskim w Warszawie 6 listopada 1997 przez Światowy Związek Armii Krajowej. Red. naukowy Andrzej Ajnenkiel. Wrocław –Warszawa – Kraków 1998.
  9. Michał Żymierski 1890-1989, Jarosław Pałka / Jerzy Poksiński (Instytut Pamięci Narodowej) Warszawa 2015

ARTYKUŁY NAUKOWE

  1. Pomorski Okręg Wojskowy 1945-1949, w „Wojskowy Przegląd Historyczny“ 1983 nr 2 3 s 379-407;
  2. Świadczenia gospodarcze Pomorskiego Okręgu Wojskowego w latach 1945-1949 w „ Zeszyty Naukowe “WAP 1984 nr 117-, str. 45-65;
  3. Memoriał generała brygady Stefana Mossora do Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 19 lipca 1946r w sprawie koncepcji obrony Wybrzeża i rozwoju Marynarki Wojennej, w „Zeszyty Naukowe“ WAP 1985nr 3 s103 -111;
  4. Ziemie Zachodnie i Północne w polskiej myśli i praktyce wojskowej w latach 1945 i 1949, w Zeszyty Naukowe „WAP 1984 nr 121 str 25-41;
  5. Działalność jednostek Pomorskiego Okręgu Wojskowego w grupie operacyjnej „Wisła“/ kwiecień – czerwiec 1947 r./Wyzwolenie Pomorza Zachodniego w ramach zimowej ofensywy Armii Radzieckiej i Ludowego Wojska Polskiego. Materiały z Konferencji Naukowej 6-7 marca 1985r . Bydgoszcz 1985 str. 310-318;
  6. Katerdra Teorii Wojen i Historii Wojskowej 1951-1987,w Zeszyty Naukowe WAP 1987 nr 3 str. 28-38;
  7. Rozważania strategiczne generała brygady Stefana Mossora nad geopolitycznym położeniem Polski po zakończeniu II wojny światowej, w Wojskowy Przegląd Historyczny 1987 nr 2 str. 190-200;
  8. Flota wojenna Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1951-1967 . Koncepcja kontradmirała Steyera z 3 maja 1947r, w Zeszyty Naukowe WAP 1988, nr 3 str 153 -161;
  9. Położenie lotnicze Polski po drugiej wojnie światowej. Referendum pułkownika Józefa Jungrawa wygłoszone na posiedzeniu Rady Naukowej przy Ministrze Obrony Narodowej 2 lipca 1948 r., w Zeszyty Naukowe WAP 1988 ,nr 1 str. 161-173;
  10. Strategiczne podstawy obronności Polski w latach 1945-1949, w Służbie Ludowego Wojska Polskiego . Warszawa 1988, str. 191-213;
  11. Środowisko przedwojennych oficerów Marynarki Wojennej w latach represji stalinowskich w Polsce Ludowej, w „Przegląd Morski “ 1989 ,nr 4 str. 88-97;
  12. Wybitny dowódca wojsk łączności Wojska Polskiego, generał Brygady Heliodor Cepa (1985-1974), w Przegląd Telekomunikacyjny 1990, nr 7 str. 145-146;
  13. Spisek w wojsku. Ppłk Zdzisław Barbasiewicz (1909-1952) w Literatura. Miesięcznik literacko-społeczny 1990 nr 12 str. 4-7;
  14. Współtwórca lotnictwa polskiego płk pilot August Menczak (1894-1952) Ibidem 1991 nr 1 str. 30-33;
  15. Mjr dypl. Zefiryn Machalla, specjalista wojsk pancernych ( 1915-1952) w Ibidem 1991 nr 3 str. 17-19;
  16. Płk pilot Bernard Adamecki – komendant Technicznej Szkoły Lotniczej (1897-1952), w Ibiden 1991, nr 2 str. 14-16;
  17. Płk dypl. Józef Jungraw – teoretyk polskiego lotnictwa wojskowego (1897-1952) nr 4 str. 34-37;
  18. Płk dypl. Mieczysław Oborski, oficer dowództwa artylerii Wojska Polskiego ( 1900 -1953) w Ibidem nr 5 str. 30-32;
  19. Wojsko Polskie w 1956 roku. Problemy polityczne. w Wojsko i Wychowanie. Pismo żołnierzy zawodowych WP, 1992nr 1 str. 50-56 i nr 2 str. 50-54;
  20. Nieznane sprawozdanie komisji Romana Nowaka w sprawie odpowiedzialności za stalinowskie bezprawie w Polsce, w „Literatura. Miesięcznik literacko–społeczny“. 1992, nr 7 str. 26-29;
  21. U źródeł powstania Informacji Wojska Polskiego, w Ibidem 1992, nr 8-9 str. 29-30;
  22. Metody wymuszania zeznań w pracy śledczej organów Informacji Wojska Polskiego, w Ibiden 1992 , nr 10 , str. 32-36;
  23. Pomarcowa emigracja, w ibidem 1992, nr 5 str. 63-65;
  24. Do namiestnika. Meldunki do Iwana Sierowa, „Karta“ Niezależne pismo historyczne, 1992 nr 9 str. 82-91;
  25. Przeciw Kościołowi, „Karta“ Niezależne pismo historyczne 1992, nr 9 str. 137-139;
  26. Powstanie Warszawskie, w „Warszawa w drugiej wojnie światowej“. Wyd. AON. Warszawa 1993 str. 19-34;
  27. Władysław Anders (1892-1970) w „Wybitni dowódcy, sławni obywatele. Praca zbiorowa “. w Dodatek Specjalny dla „Wojsko i Wychowanie “1993 str. 102-107;
  28. Obóz w Skrobowie w dokumentach. W Dokumenty i materiały. Archiwum Polski Podziemnej 1939-1956. Warszawa. kwiecień 1944,str. 157-201;
  29. Żołnierze Armii Krajowej w Ludowym Wojsku Polskim ( lipiec 1944-maj 1945 )w „Więź „ 1993 , nr 7str. 117-137;
  30. Pomiędzy Warszawą a Londynem . Rozmowa z płk Marianem Utnikiem . W „ Zeszyty Historyczne “Paryż 1994, nr 108( współautor Andrzej Friszke“);
  31. Sądownictwo Wojskowe. W „Instytucje państwa totalitarnego .Polska 1944 -1956. Raport i opracowania “ Wyd . Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa.1995, str. 6 -28;
  32. Kierownictwo partyjne siłami zbrojnymi .W: ibidem, str. 95-1-9;
  33. Losy niektórych wyższych dowódców Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i Armii Krajowej w Polsce Powojennej . W : Naczelni Wodzowie i wyżsi dowódcy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie . Warszawa 1955, str. 204-223;
  34. Polskie planowanie wojenne 1939- 1945. W . Planowanie wojenne w Polsce w latch 1918-1956. Praca zbiorowa .AON Warszawa 1996 . str. 260-310;
  35. Planowanie wojenne w Polsce w latach 1945-1956. W: Planowanie wojenne w Polsce w latach 1918-1956 . Praca zbiorowa .AON Warszawa 1998, str. 311-385.
  36. Armia w systemie władzy krajów demokracji ludowej w latach 1944-1956. W :Polskie i czeskie drogi do niepodległości i suwerenności po I i II wojnie światowej . Warszawa 1997, str. 78-86.
  37. Sędziowie wojskowi w latach 1944-1956. Próba zarysowania problemu .W: „ Niepodległość i pamięć “1997.R.IV.Nr1(7) str. 35-49.
  38. Armada v systemu moci zemi lidove demokracie v letach 1944-1956.W: Ceskoslovenskie a polske cesty ke svobode a suverenite( sbornik). Brno 1996,str 99-107;
  39. Siły Zbrojne wobec ugrupowań niepodległościowych w Polsce w latach 1944- 1948. W: Wojna domowa czy nowa okupacja po roku 1944. Red. naukowy Andrzej Ajnenkiel . Wrocław – Warszawa-Kraków 1998, str. 105-119.

RECENZJE, SPRAWOZDANIA, OCENY

  1. (rec.) Metodologiczne i dydaktyczne problemy historii regionalnej . Zbiór rozpraw i artykułów pod red.J. Półćwiartka . WSP Rzeszów 1977, str. 263, „ Zeszyty Naukowe „ WAP 1980 nr 105, str. 175.
  2. (rec.) Ludowe Wojsko Polskie na Ziemiach Odzyskanych . Praca zbiorowa . Poznań 1983. W „Wojskowy Przegląd Historyczny “1984, nr 4,str 201-209.
  3. (rec.) Doktryna wojenna . Praca zbiorowa . Warszawa 1982.W:“ Zeszyty Naukowe „WAP 1984, nr 117, str 184-185
  4. (rec. współautor Stefan Chojnecki). Mieczysław Jaworski, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego 1945-1965, Warszawa 1984. W : „Zeszyty Naukowe“ WAP 1985, nr 3, str. 164-167.
  5. (rec.) Stanisław Marat Jacek Snopkiewicz, Zbrodnia. Emil i August Fieldorf, „Zeszyty Naukowe“ WAP 1990 nr 2, str. 215-217.
  6. (rec.) Generał Berling. Stanislaw Jaczyński. „Zygmunt Berling. Między sławą a potępieniem “Warszawa 1993 w :“Więź „nr 1 str. 172-175;
  7. (rec.)Tadeusz Pióro, Armia ze skazą. W wojsku polskim 1943-1968“ Warszawa 1994, str. 422. W: „Więź “1995 nr 7, str. 194-197;
  8. Sprawozdanie z sympozjum na temat „Pokojowe misje Ludowego Wojska Polskiego w Wietnamie w latach 1954-1975, w „Zeszyty Naukowe “WAP 1984 nr 118 str. 170-172;
  9. Sprawozdanie z konferencji naukowej zorganizowanej z okazji 40-lecia Ludowego Wojska Polskiego przez Polską Akademię Nauk i Ministerstwo Obrony Narodowej, w : „Zeszyty Naukowe “ WAP 1984;
  10. Sprawozdanie z konferencji naukowej nt. Wyzwolenie Pomorza Zachodniego w ramach ofensywy zimowej Armii Radzieckiej i Ludowego Wojska Polskiego, w : „Zeszyty Naukowe “WAP 1985 nr 3, str. 201-203;
  11. Głos w dyskusji. W: „Europejski system bezpieczeństwa a rola armii w państwach postkomunistycznych “ Warszawa 1990 str. 49-51;
  12. Głos w dyskusji. W :Wojsko Polskie w wydarzeniach grudniowych 1970 roku. Materiały z sympozjum 17 grudnia 1990. Wyd. WIH Warszawa 1991 str. 109-112;
  13. Opinia na temat programu Bogusława Wołoszańskiego pt. „Tunele wojny“ 2 sierpnia 1998) zrealizowanego w autorskim cyklu „Sensacje XX wieku“ Ośrodek Szkolenia i Analiz Programowych TVP Sa , Zeszyt nr 15, str. 47-50;
  14. Opinie na temat programu autorskiego Dariusza Baliszewskiego pt. „Sprawa Jaracha“ i „Szosa Zaleszczycka “ w :Ośrodek Szkolenia i Analiz Programowych TVP SA, Zeszyt nr 14 str. 65-70;
  15. Jaka jesteś telewizyjna historio? Czego nie ma w ofercie telewizji publicznej? Wizja Publiczna 1998 nr 9 , str. 53-54;
  16. Ocena cyklu biograficznego pt. „Ludzie Hitlera“ w Ośrodek Szkolenia i analiz programowych TVP S.A ., Zeszyt nr 30 1998 str. 17-20 .

PUBLIKACJE PRASOWE

  1. „Spiskowcy“ z Marynarki Wojennej przed Najwyższym Sądem Wojskowym w lipcu 1952r. W Tygodnik Współczesny „Argumenty “1988 nr 30;
  2. Dramat człowieka i oficera. Komandor porucznik Zbigniew Przybyszewski – wybitny oficer artylerii Marynarki Wojennej . W: ibidem 1988 nr 39;
  3. Kawaler Krzyża Grunwaldu .Dowódca Floty Wojennej komandor Stanisław Mieszkowski (1903 -1952) W: ibidem 1988 nr 40 . Przedruk w „Nasze sygnały “ . Pismo Stowarzyszenie Marynarki Wojennej , Londyn 1989 , nr 164, s 34-38;
  4. Żołnierz sztabów. Komandor Jerzy Stankiewicz – wybitny oficer sztabowy Marynarki Wojennej RP( 1903-1952). W ibid .1988 nr 43;
  5. Represje wobec generałów i oficerów. W :“ Polityka „1989 nr 13;
  6. Bez sensacji. O powrocie do kraju złotego FON-u raz jeszcze. W : „Polityka“;
  7. Gdzie są pochowani rozstrzelani oficerowie? Protokół Kosztirki. W „Polityka “ 1989 nr 43;
  8. Komendant Szkoły Orląt pośmiertnie zrehabilitowany. W: „ Wojsko Ludowe“.1989 nr 80, str. 64-68;
  9. Zmowa milczenia. Polityka 1990 nr 3;
  10. Urwany ślad. Najcenniejsza część FON-u nadal w Wielkiej Brytanii , „ Przegląd Tygodniowy“. 1990 nr 2;
  11. Przywrócić pamięci. „Żołnierz Rzeczypospolitej“ 1990 nr 52;
  12. Michał Rola-Żymierski. przyczynek do biografii, „Polska Zbrojna “1990 nr 15;
  13. Michał Rola-Żymierski więźniem Bieruta , „Polska Zbrojna“ 1991 nr 29
  14. Przybliżanie prawdy. Wojskowe aspekty października 1956, „Polska Zbrojna “.1991 nr 203;
  15. Zamordowani oficerowie lotnictwa. W: „Lotnictwo Aviation International“ 1991 nr 10;
  16. Z Legnicy na Kołymę , „Polska Zbrojna “1991 nr 143;
  17. Notatki Bieruta , „Rzeczypospolita“1992 nr 98;
  18. Myśmy ich zaskoczyli akcją wojskową. Gomułka o inwazji na Czechosłowacje w 1968 w sierpniu, „Polityka“ 1992 nr 39;
  19. Pucz wojska w październiku. O armii podczas VIII Plenum KC w 1956r. „Życie Warszawy 1992 nr 251;
  20. Tajemnice marszałka Żymierskiego. Finał operacji „Grubas“, „Przegląd Tygodniowy“ 1992 nr 251;
  21. Ludzie Bieruta – pułkownik Stefan Kuhl, „Życie Warszawy“ 1993 z 24 II (współautor A.K. Kunert). Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 nr. 209 z 2 IX.
  22. Ludzie Bieruta – płk. Antoni Skulbaszewski, „Życie Warszawy“ 1 1992 z 22 lutego, (współautor A. Kunert). Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 nr 208 z 1 IX 1993;
  23. Ludzie Bieruta – płk Wilhelm Świątkowski, „Życie Warszawy“ 1993 z 8 III. (współaut A.K. Kunert). Przedruk: Dziennik Polsi i Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 nr 209 z 2 IX.
  24. Ludzie Bieruta- płk Władysław Kochan, „Życie Warszawy“ 1993 r. 58 mz 10 III. Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza „Londyn 1993 nr 209 z 2 IX;
  25. Ludzie Bieruta – Adam Humer. „Życie Warszawy 1993 nr 51, Przedruk : „Dziennik Żołnierza, Londyn 1993 nr 202 z 25 VIII 1993;
  26. Ludzie Bieruta – płk Anatalol Fejgin, „Życie Warszawy“ 1993 z III (wspóaut.) A.K. Kunert). Przedruk :“Dziennik Polski Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 nr 200 z 23 VIII 1993.
  27. Ludzie Bieruta- Julia Brystygierowa. „Życie Warszawy“ 1993 z 24 III. Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ 1993 nr 198 z 20 VIII 1993.
  28. Ludzie Bieruta – płk Celestyn Obat, „Życie Warszawy“ 1993 marzec. Przedruk: Dziennik Polski i Dziennik Zołnierza, Londyn 1993, sierpień.
  29. Ludzie Bieruta – Piotr Parzenicki. „Życie Warszawy“ 1993 z 23 III. Przedruk :“Dziennik Polski I Dziennik Żołnierza“ 1993 nr 207 z1 VIII
  30. Ludzie Bieruta – Mieczywsław Widaj, „Życie Warszawy“ 1993 z 25 III. Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 nr 210 (współautor A.K. Kunert)
  31. Ludzie Bieruta – Leon Andrzejewski. „Życie Warszawy“ 1993, marzec. Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 z 18 VIII 1993 nr 196 (współautor A.K. Kunert).
  32. Ludzie Bieruta -Maria Gurowska. „Życie Warszawy“ 1993, 24 III, Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennnik Żołnierza“, Londyn 1993, nr 196 z 16 VIII.
  33. Ludzie Bieruta – Oskar Karliner, „Życie Wasrzawy“ 1993 z 22 III. Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ Londyn sierpień (współautor A.K. Kunert).
  34. Ludzie Bieruta – Stanisław Zarakowski, „Życie Warszawy“ 1993 z 21 lutego. Przedruk : „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ Londyn 1993 nr 212 z 6 IX 1993. ( współautor A.K. Kunert).
  35. Ludzie Bieruta – Igor Andrejew , „zycie Warszawy“ 1993 z 23 lutego. Przedruk: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza“ , Londyn 1993 nr 197 z 19 VIII.
  36. Restalinizacja i bunt idealistów. „Życie Warszawy“ 1993 8 III;
  37. My nie możemy dać dolarów… Bierut u Stalina. „Polityka“ 1993nr z 1 V
  38. Zdobycie władzy czy państwa? O tym, co się stało w Polsce w latach 1945-1947, z czyjej przyczyny i za czyim przyzwoleniem mówią historycy: prof. Andrzej Paczkowski, prof. Antoni Czubiński i płk dr hab. Jerzy Poksiński. „Życie Warszawy 1994 z 30 czerwca
  39. Oficerowie zamordowani przez stalinizm: płk Aleksander Rode (1907-1953), ppłk Marian Orlik(1916-1952), ppłk pil. Roman Rypson (1899- 1953), ppłk Aleksander Kita(19121952), ppłk dypl Stanisłąw Dzida (1921-1954), Polska Zbrojna“ !990 nr 24,26,30,37.
  40. Zwycięzcy pokonani. Piędziiesiąt lat po wojnie(współaut. Tadeusz Pióro). Sztandar Młodych“ z maja 1996.
  41. Szeptanka w garnizonie. Jak ludowe Wojsko Polskie zwalczało prowokacyjną agitację w sprawie katyńskiej“, „Gazeta Wyborcza“ z 6 maja 1996r.
  42. Operacja „Trąba Powietrzna.“ Jerzy Poksiński- wybór dokumentów. Tłumaczył Ryszard Szynowski, Gazeta Wyborcza 1996 mr 262 z 9- 10 listopada.
  43. Un procureur stalinien dewant ses juges? Helena Wolińska aujord hui citoyene britanique, est poursuivie en souvenir des mimilliers de victimes des tribunaux de la Polgne Stalinanienne, (w:) Le Courrier de Varsovie 1998 z 30 X, nr 80.

Udostępnij przez:

Aktualności | Wpisy

Udostępnij przez:

Powinność historyka – rzetelność badania – prawo czy obowiązek – etyka zawodowa

Każdy zawód ma swój kodeks etyczny. Jedną z naczelnych zasad etycznych w medycynie jest „primum non nocere” (z łac. „po pierwsze nie szkodzić”). Jakimi zaś zasadami powinien kierować się historyk aby w godny sposób móc tytułować się tym mianem, a nie zostać postacią, która zajmuje się  działalnością popularyzującą wiedzę o przeszłości? W tej materii zapraszamy …

Dowódca Floty kmdr Stanisław Mieszkowski został pośmiertnie mianowany przez prezydenta na stopień kontradmirała

Dowódca Floty kmdr Stanisław Mieszkowski został pośmiertnie mianowany przez prezydenta na stopień kontradmirała. Prezydent Andrzej Duda na wniosek ministra obrony narodowej postanowieniem z dnia 22 stycznia 2016 r. mianował pośmiertnie na stopień kontradmirała komandora Stanisława Mieszkowskiego. Data uroczystości przekazania nominacji generalskiej rodzinie nie została jeszcze ustalona. – To dla mnie zaszczyt. Jestem bardzo zadowolony z …

Wręczenie Nagród KLIO – Warszawa, 26 listopada 2015

Nagrody KLIO zostały wręczone 26 listopada podczas uroczystego otwarcia XXIV Targów Książki Historycznej w Sali Wielkiej Zamku Królewskiego w Warszawie. Wśród tegorocznych laureatów są zarówno pracownicy IPN, jak i autorzy pozycji wydanych przez Instytut. Nagrodę KLIO przyznaje Porozumienie Wydawców Książki Historycznej. Zgłoszonych do Nagrody było 160 książek wydanych w latach 2014–2015. W kategorii monografii naukowych …

Formularz kontaktowy

Prosimy wypełnić poniższy formularz kontaktowy

Udostępnij przez: